ROUTE 1

TROPICAL
FOREST

ผืนป่าเขตร้อน ต้นธารชีวิต

เลื่อนลงเพื่อดูต่อ ↓

ทุกคนรู้ใช่ไหมว่า ป่ามีประโยชน์มากมาย
ลองนึกดูสิว่า เราได้อะไรจากป่าบ้าง


เชื่อไหม ไม่ว่าจะอยู่ใกล้หรือไกล
ป่าก็มีความสัมพันธ์
และสำคัญกับชีวิตเราเสมอ

ไม่มีทาง
ที่เราจะอยู่ได้โดยไม่มีป่า

บางทีป่าก็อยู่ใกล้ตัวเรามากกว่าที่คิด
อาจใกล้จนเหมือนกับเป็น
สวนหลังบ้านเลยด้วยซํ้า

พิพิธภัณฑสถาน
ธรรมชาติวิทยา ๕๐ พรรษา
สยามบรมราชกุมารี

เป็นส่วนหนึ่งของมหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์
ที่ตั้งอยู่ ณ วิทยาเขตหาดใหญ่ บริเวณเชิงเขาคอหงส์

“เขาคอหงส์” เปรียบเสมือน
สวนหลังบ้าน
ของชาวหาดใหญ่

เขาคอหงส์

ครอบคลุมพื้นที่ทิศตะวันตกของเมืองหาดใหญ่ จังหวัดสงขลา
ทอดตัวยาวในแนวทิศเหนือ–ใต้ ความยาวประมาณ 5.6 กิโลเมตร
มีพื้นที่ประมาณ 12 ตารางกิโลเมตร

เขาคอหงส์ อุดมไปด้วยคุณค่าและความสำคัญหลากหลายด้าน อาทิ แหล่งบริการทางนิเวศ แหล่งต้นน้ำและซับน้ำฝน แหล่งผลิต อากาศบริสุทธิ์ ดูดซับก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ เพียงพอต่อการหายใจของคนได้ประมาณ 400,000 คนต่อวัน เป็นสถานที่พักผ่อน หย่อนใจของคนท้องถิ่นและผู้มาเยือน

ภาพสะท้อนของกระบวนการฟื้นฟูป่า หลังจากการบุกรุกทำลาย

เขาคอหงส์เป็นผืนป่าสุดท้ายของหาดใหญ่ ปัจจุบันพื้นที่กว่า 37% ของเขาคอหงส์ เป็นป่าทดแทนที่ได้รับการฟื้นฟูและอนุรักษ์ คืนความอุดมสมบูรณ์ให้ป่าเขาคอหงส์กลับมาเป็นแหล่งพักพิงของสรรพชีวิตอีกครั้ง

ปัจจุบันเขาคอหงส์กลายเป็นอีก “แหล่งนันทนาการทางด้านการศึกษาธรรมชาติ”สำหรับเยาวชนและผู้สนใจบนเส้นทางศึกษาธรรมชาติ 1.2 กิโลเมตร ครอบคลุมบริเวณป่าที่มีสิ่งแวดล้อมที่หลากหลายทั้งผืนป่าปฐมภูมิและป่าทุติยภูมิ

ชวน “เดินป่า” ศึกษาธรรมชาติ
เพื่อการเรียนรู้ “เขาคอหงส์”

บนเส้นทางในพื้นที่อนุรักษ์พื้นที่ปกปักทรัพยากรท้องถิ่น
มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ ในแหล่งเรียนรู้ทั้งหมด 5 สถานี

สถานีที่ 1
“เกาะร้อน ๆ”

เรียนรู้เกี่ยวกับ “เกาะร้อน (Heat Island)” ปรากฏการณ์ของเมืองที่เต็มไปด้วย “ป่าคอนกรีต” มีอุณหภูมิสูงกว่าพื้นที่ “ป่าสีเขียว” ทำให้พื้นที่เมืองต้องสิ้นเปลืองพลังงานและทรัพยากรไปกับการลดอุณหภูมิ แต่การมีป่าเหมือนกับเขาคอหงส์ที่ใกล้เมืองหาดใหญ่จะช่วยให้ปรากฏการณ์เกาะร้อนนี้ลดลง เพราะ “ป่า” คือตัวช่วยสำคัญ ในการลดอุณหภูมิของอากาศ

สถานีที่ 2
“การปรับตัวของราก”

เรียนรู้เกี่ยวกับ “ราก” ของพืชที่อยู่ใต้ดิน ซึ่งมีหน้าที่หลักในการดึงน้ำและสารอาหารสู่ลำต้น แต่รากก็ยังมีหน้าที่อื่น ๆ ขึ้นอยู่กับรูปแบบของรากที่จะให้ประโยชน์กับพืชต่างกันไป

สถานีที่ 3
“ธนาคารน้ำ”

เรียนรู้ “การกักเก็บน้ำของป่า” น้ำฝนส่วนใหญ่จะถูกเก็บอยู่ในช่องว่างระหว่างเม็ดดิน เหมือนการฝากน้ำไว้ใต้ผิวดิน ซึ่งได้จากฝนที่กระทบเรือนยอด และลำต้นของต้นไม้ ทำให้น้ำฝนไหลลงสู่ผืนดิน จนผืนดินกลายเป็นที่ธนาคารรับฝากน้ำปริมาณมาก เมื่อถึงหน้าแล้งน้ำใต้ดินที่ถูกกักไว้จะถูกปลดปล่อยออกมาสู่ลำธารทีละน้อย เหมือนป่าเขาคอหงส์ซึ่งเป็นแหล่งต้นน้ำของลำธารที่ไหลลงในพื้นที่อ่างเก็บน้ำของ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์(ม.อ.) ทำให้มีน้ำใช้ตลอดทั้งปี

สถานีที่ 4
“ผู้ผลิตออกซิเจน”

เรียนรู้ “การผลิตออกซิเจน” ในแต่ละวัน มนุษย์ต้องใช้ต้นไม้ที่มีเส้นรอบวงขนาด 850 เซนติเมตร ในการผลิตออกซิเจนให้เพียงพอต่อการหายใจ มาลองดูกันว่า กระบวนการสังเคราะห์แสงของพืชนั้นเกิดขึ้นอย่างไร แล้วผืนป่าเขาคอหงส์แห่งนี้สามารถผลิตออกซิเจนให้ผู้คนได้มากเท่าไหร่

สถานีที่ 5
“คนพึ่งป่า ป่าพึ่งคน”

เรียนรู้ “ความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับป่าอย่างสมดุล” คนเราใช้ประโยชน์จากป่ามานานตั้งแต่อดีต แต่เมื่อมนุษย์มีประชากรมากขึ้นความต้องการใช้ทรัพยากรก็ยิ่งเพิ่มขึ้น ป่าไม้ถูกแผ้วถางทำลายเพื่อประโยชน์ของมนุษย์ ในที่สุดเมื่อป่าลดลง ผลกระทบก็ย้อนกลับมาสู่มนุษย์ ที่ตักตวงผลประโยชน์จากป่ามากเกินพอดี จนส่งผลกับชีวิตในด้านต่าง ๆ มากขึ้น

รู้ไหมว่า ? เขาคอหงส์มีป่าประเภทใดมากที่สุด

ป่าดิบชื้น

จัดเป็นป่าฝนในเขตร้อน มักอยู่ในบริเวณที่มีฝนตกชุก
มีความชุ่มชื้นในดินค่อนข้างสม่ำเสมอตลอดทั้งปี

ป่าดิบแล้ง

มีลักษณะโครงสร้างคล้ายป่าดิบชื้น
มีไม้ผลัดใบขึ้นแทรกกระจายมากหรือน้อย
ขึ้นอยู่กับสภาพอากาศและความชุ่มชื้นภายในดิน

ป่าดิบเขา

ประเทศไทยจำแนกป่าดิบเขาออกเป็น 2 แบบ คือ
ป่าดิบเขาต่ำ และ ป่าดิบเขาสูง

ป่าพรุ

บางครั้งถูกเรียกว่า พื้นที่ชุ่มน้ำ ด้วยลักษณะที่มีน้ำท่วมขังตลอดเวลา
บริเวณป่าพรุจึงถือได้ว่า เป็นแหล่งเก็บน้ำจืด ที่มีความสำคัญ
ไม่น้อยไปกว่าการเป็นแหล่งรวมพรรณพืชและสัตว์นานาชนิด เห็นไหมว่า
พื้นที่หนึ่งแห่งอาจเป็นมากกว่าป่า จากการถูกจำแนกโดยเกณฑ์การแบ่งที่แตกต่างกันไป

ไม่ว่าจะเป็น ป่าดิบชื้น ป่าดิบแล้ง ป่าดิบเขา หรือป่าพรุ
ป่าเหล่านี้จัดเป็น ป่าประเภทไม่ผลัดใบ ที่อยู่ใน

“ป่าเขตร้อน”

คำว่า ป่าเขตร้อน คือ คำเรียกของป่าที่เกิดในบริเวณ
เส้นศูนย์สูตร ไม่ใช่คำเรียกเฉพาะของป่าชนิดใดชนิดหนึ่ง
ส่วนป่าเขตร้อน คาบสมุทรไทยนับจากใต้คอคอดกระ ลงไป
จะมีความโดดเด่นเรื่องความชุ่มชื้นเป็นพิเศษ เพราะมีปริมาณ
น้ำฝนมากกว่าภูมิภาคอื่น ๆ ทำให้มีป่าดิบชื้นเยอะมากที่สุด
และมีความคล้ายคลึงกับป่าทางประเทศมาเลเซีย

“ป่าเขตร้อน
สังคมของสิ่งที่มีชีวิต
ที่มีความซับซ้อนมากที่สุด”

คาบสมุทรไทย
จัดเป็นป่าเขตร้อนที่น่าค้นหา
แห่งหนึ่งของโลก

เป็นที่อยู่ของสัตว์นานาชนิดที่พึ่งพาอาศัยกัน
ทั้งทางตรงและทางอ้อม และเป็นแหล่งรวม
ของระบบนิเวศ ที่ควรค่าแก่การศึกษา

ตัวอย่างระบบนิเวศ

แม้ มนุษย์ ส่วนใหญ่ไม่ได้อาศัยอยู่ในป่าเหมือนในอดีต
จนเหมือนว่า แยกกันอยู่โดยสิ้นเชิง

แต่ “ป่า” ยังสัมพันธ์และสำคัญกับ “ชีวิต” ของมนุษย์
ไม่ว่าจะในทางตรงหรือทางอ้อม มนุษย์ก็ยังคงได้รับประโยชน์จากป่า
ตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน

“ป่า” ยังเป็นสิ่งที่มนุษย์ไม่สามารถสร้างขึ้นมาเองได้โดยสมบูรณ์
ดังนั้น มนุษย์จึงจำเป็นต้องศึกษาและทำความเข้าใจ
เพื่ออนุรักษ์ป่าให้คงอยู่ต่อไป

เราลองมาฟังเสียงธรรมชาติ
จากป่าเขาคอหงส์กัน

:

ฟังแล้วได้ยินเสียงอะไรบ้าง

มีเสียงของสัตว์ตัวไหน
ที่เราพอจะรู้จักบ้างไหม ?

เสียงสรรพสิ่งที่ดังระงมสะท้อน ให้เห็นว่าถึงเขาคอหงส์จะเป็น ผืนป่าขนาดเล็กแต่เป็นที่พักพิง ของสรรพสัตว์มากมาย

จากการสำรวจเราค้นพบว่า เขาคอหงส์ ประกอบด้วยสิ่งมีชีวิตกว่า “200” ชนิด แม้ว่าในปัจจุบัน จะไม่มีสัตว์ใหญ่ หลงเหลืออยู่แล้ว

แม้จะกลายเป็นป่าทุติยภูมิ เขาคอหงส์ก็ยังเป็นที่อยู่ของสิ่งมีชีวิตมากมาย อยากรู้ไหมว่ามีสัตว์อะไรในเขาคอหงส์บ้าง

ในพื้นที่ป่าเขตร้อน
เพียง 1 ตารางกิโลเมตร
เป็นที่อยู่อาศัยของสิ่งมีชีวิตนับพัน

ในผืนป่าที่กว้างใหญ่อย่าง
อุทยานแห่งชาติสันกาลาคีรี จังหวัดสงขลา
ครอบคลุมพื้นที่ราว 140,000 ไร่

เราพบว่ามีสิ่งมีชีวิต
จำนวนไม่น้อยกว่า 700 ชนิด

เห็นไหมว่าคาบสมุทรไทย
เป็นแหล่งรวมความหลากหลายทางชีวภาพ
อย่างไม่ต้องสงสัย

10 สิ่งมีชีวิตน่าสนใจ
ของป่าเขตร้อน

ที่หาดูได้ในพิพิธภัณฑสถานธรรมชาติวิทยา ๕๐ พรรษา สยามบรมราชกุมารี

นกตะกรุม

วงศ์ : Ciconiidae
ชื่อวิทยาศาสตร์ : Leptoptilos javanicus
ชื่อสามัญ : Lesser adjutant

บ่าง

วงศ์ : Cynocephalidae ชื่อวิทยาศาสตร์ : Galeopterus variegatus ชื่อสามัญ : Colugo, Flying lemur

หมีควาย

วงศ์ : Ursidae
ชื่อวิทยาศาสตร์ : Ursus thibetanus
ชื่อสามัญ : Asiatic black bear

เสือดำ/เสือดาว

วงศ์ : Felidae
ชื่อวิทยาศาสตร์ : panthera pardus
ชื่อสามัญ : Leopard

นกเงือกหัวแรด

วงศ์ : Bucerotidae
ชื่อวิทยาศาสตร์ : Buceros rhinoceros
ชื่อสามัญ : Rhinoceros Hornbill

ค้างคาวเล็บกุด

วงศ์ : Pteropodidae
ชื่อวิทยาศาสตร์ : Eonycteris spelaea
ชื่อสามัญ : Lesser dawn bat, Cave nectar bat

ค้างคาวแม่ไก่ป่าฝน

วงศ์ : Pteropodidae
ชื่อวิทยาศาสตร์ : Pteropus vampyrus
ชื่อสามัญ : Large flying-fox

ลิ่นชวา

วงศ์ : Manidae
ชื่อวิทยาศาสตร์ : Manis javanica
ชื่อสามัญ : Malayan pangolin

ปูขารามโรม

วงศ์ : Potamidae
ชื่อวิทยาศาสตร์ : Nakhonsimon ramromensis
ชื่อสามัญ : Ramrome mountain crab

ผีเสื้อร่อนลม

เป็นผีเสื้อที่บินเชื่องช้า ร่อนไปตามกระแสลม จึงเป็นที่มาของคำว่า “ร่อนลม”

5 เกร็ดความรู้เด็ด ๆ
เกี่ยวกับป่าเขตร้อนจากนักวิจัย

รู้หรือไม่

หากไม่มีค้างคาว เราจะไม่มีสะตอ กับทุเรียนกิน

อ่านต่อ

รู้หรือไม่

โรคอุบัติใหม่ไม่ได้เกิดจากสัตว์ป่าเสมอไป

อ่านต่อ

รู้หรือไม่

“ป่าฝน” เป็น “ยาต้านขนานเอก” แก้โลกร้อน

อ่านต่อ

รู้หรือไม่

ป่าฝนเขตร้อน ปอดของโลกกำลังเผชิญวิกฤติ

อ่านต่อ

รู้หรือไม่

กบป่าพรุเป็นสัตว์แบบไหน

อ่านต่อ

เห็นไหมว่า ป่าให้อะไร
กับเรามากมายหลายอย่าง

แต่ในขณะเดียวกัน

ป่าก็กำลังเจอวิกฤติอย่างต่อเนื่อง
และมีแนวโน้มที่ผืนป่าจะลดลง เรื่อยๆ

ไม่ว่าจะเป็นการเติบโตของเมืองทำให้เราต้องใช้ทรัพยากรเพิ่มขึ้น
การเกิดไฟป่า การสูญพันธุ์ของสิ่งมีชีวิตหรือการอนุรักษ์ป่าแบบผิดวิธี

เราจะช่วยธรรมชาติ
ให้ฟื้นคืนมาได้อย่างไร ?

ในประเทศไทยมีการกำหนดพื้นที่ต่าง ๆ
ไม่ว่าจะเป้น เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่า อุทยานแห่งชาติ วนอุทยาน
เขตป่าสงวนแห่งชาติ หรือ เขตุห้ามล่าสัตว์ป่า

เพื่ออนุรักษ์สัตว์ป่าและพันธุ์พืชไม่ให้ถูกรุกรานและทำลาย

ปัจจุบันมีกฎหมายคุ้มครองสัตว์ป่าและผืนป่า
โดยมีหน่วยงานต่าง ๆ ไม่ว่าจะเป็นกรมป่าไม้ มูลนิธิ
หรือองค์กรด้านสิ่งแวดล้อม คอยดูแลและควบคุม

แล้วเราจะช่วยอนุรักษ์ป่า
ได้อย่างไรบ้าง ?

ลองมาดูกันซิว่า เรามีส่วนช่วยอนุรักษ์ป่าด้วยวิธีไหนได้บ้าง ? อ๊ะ ๆ ตอบตามความจริงนะ










ROUTE 4

THAI
PENNINSULA

ภาคใต้ แหล่งรวมชีวิต
คาบสมุทรไทย

สำรวจเลย